Trên blog của Trà Việt đã có bài viết về Bột trà xanh Matcha khá tổng quát. Bài viết này mình bổ sung thêm những khía cạnh khác của matcha nhìn từ góc độ khoa học.
Trong vài năm gần đây, bột matcha ngày càng phổ biến, từ đồ uống như matcha latte đến nhiều món bánh và thực phẩm khác. Tuy vậy, không phải ai cũng hiểu rõ matcha thực chất là gì. Nhiều người cho rằng đây chỉ đơn giản là bột trà xanh nghiền mịn, trong khi thực tế matcha được sản xuất theo một quy trình khá đặc biệt.
Vậy bột matcha là gì, và điều gì khiến nó khác với các dạng bột trà xanh thông thường? Hãy cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây nhé.
Bột matcha là gì?
Bột matcha là dạng bột trà xanh được nghiền mịn từ lá của cây trà (Camellia sinensis), được trồng trong điều kiện che bóng trước khi thu hoạch, sau đó chế biến thành nguyên liệu tencha và nghiền bằng cối đá.
Nói đơn giản, bột matcha là trà xanh ở dạng “uống cả lá”, thay vì chỉ uống phần nước chiết như trà pha thông thường. Vì vậy, khi sử dụng matcha, người uống hấp thu trực tiếp toàn bộ thành phần tự nhiên của lá trà.
Trong khoa học thực phẩm, matcha thường được phân loại là powdered whole-leaf green tea – tức trà xanh dạng bột được tiêu thụ toàn bộ lá.
Việc che bóng trước thu hoạch làm thay đổi quá trình chuyển hóa của lá trà, giúp tăng hàm lượng amino acid (đặc biệt L-theanine), chlorophyll và một số polyphenol.
Bột matcha và bột trà xanh có giống nhau không?
Một nhầm lẫn khá phổ biến là coi bột matcha và bột trà xanh là hai sản phẩm hoàn toàn khác nhau.
Trên thực tế, matcha cũng là bột trà xanh, nhưng thuộc nhóm bột trà xanh được sản xuất theo quy trình chuyên biệt. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở phương pháp canh tác và chế biến.
| Tiêu chí | Bột matcha | Bột trà xanh thông thường |
| Phương pháp trồng | Che bóng trước thu hoạch | Trồng dưới ánh nắng bình thường |
| Nguyên liệu | Tencha (lá bỏ gân) | Lá trà nghiền trực tiếp |
| Kích thước bột | Rất mịn | Thường thô hơn |
| Mục đích | Uống trực tiếp | Pha chế, làm thực phẩm |
Từ bảng phân tích bên trên, chúng ta có thể hiểu đơn giản: Mọi matcha đều là bột trà xanh, nhưng không phải bột trà xanh nào cũng là matcha.
Vì sao bột matcha có thành phần “đậm” hơn?
Điểm khác biệt quan trọng nhất của matcha nằm ở cách trồng trà trước khi thu hoạch.
Khoảng 20–30 ngày trước khi hái, vườn trà dùng để làm matcha thường được che bóng để giảm lượng ánh sáng mặt trời. Khi thiếu ánh sáng, cây trà sẽ thay đổi quá trình chuyển hóa tự nhiên của lá.
Lúc này, lá trà giữ lại nhiều amino acid hơn — đặc biệt là L-theanine — nên vị trà thường dịu hơn, ít gắt hơn và có cảm giác umami rõ hơn. Đồng thời, hàm lượng chlorophyll cũng tăng lên, tạo nên màu xanh đậm đặc trưng của matcha.
Đó cũng là lý do vì sao matcha chất lượng tốt thường có màu xanh tươi, vị mềm và hậu vị dễ chịu hơn nhiều loại bột trà xanh thông thường.
Sau khi thu hoạch, lá trà được hấp để giữ màu xanh, rồi loại bỏ phần cuống và gân lá để tạo thành nguyên liệu gọi là tencha. Tencha sau đó được nghiền rất mịn bằng cối đá thành matcha.
Khác với trà pha nước thông thường — nơi người uống chỉ dùng phần nước chiết — matcha là dạng “uống cả lá trà”. Điều đó đồng nghĩa với việc người dùng hấp thu trực tiếp toàn bộ thành phần tự nhiên có trong lá trà.
Tuy vậy, cũng cần hiểu rằng matcha không phải một thứ “thần dược”. Việc hàm lượng một số hợp chất cao hơn không tự động đồng nghĩa với tác dụng sức khỏe vượt trội trong mọi trường hợp. Giá trị của matcha trước hết vẫn nằm ở bản thân cây trà, cách canh tác, chế biến và trải nghiệm thưởng thức của người uống.
Nguồn tham khảo:
https://www.mdpi.com/1420-3049/26/1/85
Thành phần hóa học chính của bột matcha
Catechin (đặc biệt EGCG)
Catechin là nhóm polyphenol quan trọng trong trà xanh. Trong bột matcha, hợp chất được nghiên cứu nhiều nhất là EGCG (epigallocatechin gallate).
Catechin có liên quan đến:
- hoạt tính chống oxy hóa
- điều hòa phản ứng viêm
- ảnh hưởng đến chuyển hóa tế bào
Đây là một trong những lý do matcha thường xuất hiện trong các nghiên cứu về lợi ích sức khỏe của trà.
L-theanine
L-theanine là amino acid đặc trưng của trà, góp phần tạo nên vị umami nhẹ của matcha.
Một số nghiên cứu cho thấy L-theanine có thể:
- ảnh hưởng đến hoạt động thần kinh trung ương
- hỗ trợ trạng thái thư giãn
- cải thiện khả năng tập trung khi kết hợp với caffeine
Nhờ phương pháp che bóng, bột matcha thường có hàm lượng L-theanine cao hơn nhiều dạng bột trà xanh khác.
Caffeine
Do tiêu thụ toàn bộ lá trà, lượng caffeine từ bột matcha có thể cao hơn trà xanh pha nước.
Tuy nhiên, tác động của caffeine trong matcha thường khác với cà phê vì có sự hiện diện của polyphenol và L-theanine, làm thay đổi tốc độ hấp thu và cảm nhận năng lượng.
Chlorophyll
Chlorophyll là sắc tố tạo nên màu xanh đặc trưng của matcha.
Hàm lượng chlorophyll cao là kết quả của quá trình che bóng và cũng được nghiên cứu về các hoạt tính sinh học, đặc biệt liên quan đến khả năng chống oxy hóa.
Nguồn tham khảo:
- https://www.mdpi.com/1420-3049/26/1/85
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28467398/
- https://medicalxpress.com/news/2023-04-matcha-tea-current-evidence-health.html
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18296328/
- https://www.mdpi.com/1420-3049/26/1/85
Tác dụng của bột matcha theo nghiên cứu khoa học
Trong vài năm gần đây, matcha xuất hiện rất nhiều trong các nội dung về sức khỏe. Tuy nhiên, phần lớn nghiên cứu hiện nay vẫn tập trung vào các hợp chất vốn có trong trà xanh nói chung, đặc biệt là catechin, caffeine và L-theanine.
Nói cách khác, matcha có nhiều điểm đáng chú ý về mặt thành phần hóa học, nhưng không nên nhìn nó như một loại “siêu thực phẩm chữa bệnh”.
Chống oxy hóa
Matcha chứa catechin — nhóm polyphenol nổi tiếng trong trà xanh, đặc biệt là EGCG (epigallocatechin gallate).
Các nghiên cứu cho thấy catechin có khả năng tham gia vào hoạt động chống oxy hóa của cơ thể và ảnh hưởng đến nhiều cơ chế sinh học khác nhau. Đây hiện vẫn là lĩnh vực có nhiều dữ liệu khoa học nhất liên quan đến trà xanh và matcha.
Tuy vậy, “chống oxy hóa” không có nghĩa là cơ thể sẽ khỏe mạnh hơn chỉ nhờ uống nhiều matcha. Tác động thực tế còn phụ thuộc vào chế độ ăn uống, lối sống và sức khỏe tổng thể của mỗi người.
Hỗ trợ trạng thái tinh thần và tập trung
Một điểm thú vị của matcha là sự kết hợp giữa caffeine và L-theanine.
Caffeine tạo cảm giác tỉnh táo, trong khi L-theanine được nghiên cứu về khả năng hỗ trợ trạng thái thư giãn và tập trung. Vì vậy, nhiều người cảm nhận matcha cho cảm giác “êm” hơn cà phê — tỉnh nhưng không quá gắt hoặc dồn dập.
Dĩ nhiên, cảm nhận này vẫn khác nhau tùy cơ địa và lượng sử dụng.
Tim mạch và chuyển hóa
Một số nghiên cứu về trà xanh ghi nhận mối liên hệ giữa polyphenol và các chỉ số liên quan đến chuyển hóa hoặc tim mạch. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu hiện nay vẫn mang tính hỗ trợ và chưa đủ để xem matcha như một giải pháp điều trị hay phòng bệnh độc lập.
Với trà nói chung, có lẽ điều quan trọng hơn vẫn là cách sử dụng hằng ngày: uống vừa phải, đều đặn và như một phần của lối sống cân bằng, thay vì kỳ vọng quá nhiều vào một loại thực phẩm riêng lẻ.
Nguồn tham khảo:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28467398/
https://www.mdpi.com/1420-3049/26/1/85
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18681988/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22932282/
Những lưu ý khi sử dụng bột matcha
Ảnh hưởng đến hấp thu sắt
Polyphenol trong trà có thể làm giảm hấp thu sắt từ thực vật nếu uống cùng bữa ăn. Vì vậy, nhiều khuyến nghị cho rằng nên uống matcha cách bữa ăn khoảng 1–2 giờ.
Caffeine
Giống các loại trà khác, matcha chứa caffeine và có thể gây: mất ngủ, lo âu, tim nhanh… nếu uống quá nhiều.
Nguồn tham khảo:
- https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/4102
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6402915/
FAQ: Một số câu hỏi phổ biến về bột matcha
- Bột matcha là gì?
Bột matcha là dạng bột trà xanh được nghiền mịn từ lá của cây trà Camellia sinensis, được trồng trong điều kiện che bóng trước khi thu hoạch. Khác với trà xanh pha nước, matcha được tiêu thụ trực tiếp ở dạng bột nên người uống hấp thu toàn bộ thành phần của lá trà. - Bột matcha và bột trà xanh có giống nhau không?
Matcha cũng là bột trà xanh, nhưng được sản xuất theo quy trình chuyên biệt. Lá trà dùng làm matcha thường được che bóng trước khi thu hoạch và nghiền rất mịn từ nguyên liệu tencha. Trong khi đó, nhiều loại bột trà xanh thông thường chỉ là lá trà sấy khô rồi nghiền. - Bột matcha có tác dụng gì?
Các nghiên cứu cho thấy bột matcha chứa nhiều hợp chất sinh học như catechin, L-theanine và caffeine. Những hợp chất này liên quan đến khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ tập trung và ảnh hưởng đến trạng thái tinh thần. Tuy nhiên, tác động cụ thể còn phụ thuộc vào lượng sử dụng và chế độ ăn uống tổng thể. - Uống matcha mỗi ngày có tốt không?
Người khỏe mạnh thường có thể uống matcha mỗi ngày với lượng vừa phải. Tuy nhiên, vì matcha chứa caffeine nên cần lưu ý tổng lượng caffeine tiêu thụ trong ngày và tránh uống quá gần giờ ngủ. - Bột matcha có giúp giảm cân không?
Một số nghiên cứu về trà xanh cho thấy catechin có thể hỗ trợ quá trình chuyển hóa năng lượng. Tuy nhiên, bột matcha không phải là phương pháp giảm cân độc lập và hiệu quả phụ thuộc vào chế độ ăn uống và lối sống tổng thể. - Bột matcha có chứa caffeine không?
Có. Matcha chứa caffeine tự nhiên từ lá trà. Vì người uống tiêu thụ trực tiếp cả lá trà ở dạng bột, lượng caffeine hấp thu có thể cao hơn so với trà xanh pha nước. - Bột matcha nên bảo quản như thế nào?
Matcha nên được bảo quản trong hộp kín, tránh ánh sáng, nhiệt và độ ẩm. Sau khi mở hộp, nên dùng trong thời gian tương đối ngắn để giữ được hương vị và màu sắc. - Bột matcha có màu gì?
Matcha chất lượng thường có màu xanh lá tươi hoặc xanh ngọc. Màu sắc này đến từ hàm lượng chlorophyll cao trong lá trà được trồng che bóng. - Matcha có nguồn gốc từ đâu?
Matcha có nguồn gốc từ truyền thống trà bột ở Trung Quốc thời nhà Tống, sau đó được phát triển mạnh trong văn hóa trà của Nhật Bản, đặc biệt trong nghi thức trà đạo. - Bột matcha có tốt hơn cà phê không?
Matcha và cà phê có cơ chế tác động khác nhau. Cà phê thường tạo cảm giác năng lượng nhanh, trong khi matcha có thể mang lại trạng thái tập trung ổn định hơn nhờ sự kết hợp giữa caffeine và L-theanine. - Bột matcha có vị như thế nào?
Matcha thường có vị umami nhẹ, hơi ngọt, kèm một chút đắng và hậu vị xanh của lá trà. Matcha chất lượng tốt thường có vị dịu và cân bằng hơn, ít gắt hoặc đắng. - Vì sao bột matcha thường có giá cao?
Giá của matcha thường cao hơn nhiều loại bột trà xanh khác do quy trình trồng trọt, thu hái và sản xuất phải kiểm soát rất kĩ, và năng xuất thấp.
Nguồn tham khảo chung:
- https://www.mdpi.com/1420-3049/26/1/85
- https://www.nccih.nih.gov/health/green-tea
